PharmaVault
گنجینه اطلاعات داروسازی
The Pharmaceutical Information Vault
Excipient monograph · مونوگراف ماده جانبی
pharmavault.ir
Chitosan
کیتوزان
1نام‌های رسمی (فارماکوپه‌ای)
- BPChitosan Hydrochloride
- Ph. Eur.Chitosan Hydrochloride
2مترادف‌ها و نام‌های تجاری
chitosani hydrochloridum; deacetylated chitin; poliglusam; poly-D-glucosamine; Protasan
3نام شیمیایی و شماره CAS
Poly-β-(1→4)-2-amino-2-deoxy-D-glucose, partially N-acetylated (partially deacetylated chitin) · [9012-76-4]
4فرمول تجربی و وزن مولکولی
(C6H11NO4)n (glucosamine repeat unit) · ≈ 10 000–1 000 000 (grade-dependent)
5طبقه عملکردی
پلیمر تعدیل‌کننده رهش، عامل ژل‌ساز، اصلاح‌کننده ویسکوزیته
محدوده غلظت متداول: — · اشکال دارویی: جامد
6کاربرد در فرمولاسیون دارویی
کیتوزان به عنوان پلیمر چسبنده به مخاط (موکوادهزیو)، افزایش‌دهنده نفوذ (به‌ویژه در رسانش بینی و خوراکی)، فیلم‌ساز، ژل‌ساز و ماتریکس برای قرص‌ها، گرانول‌ها و میکروسفرهای رهش تعدیل‌شده به کار می‌رود؛ با پلیمرهای آنیونی و اسیدهای نوکلئیک نیز نانوذره و کمپلکس پلی‌الکترولیتی تشکیل می‌دهد. محلول‌های حدود 0.5–2٪ وزنی/حجمی در اسید رقیق معمولاً برای تهیه ژل، فیلم و پوشش مصرف می‌شوند. در پانسمان زخم، فرآورده‌های بندآورنده خون (هموستاتیک) و مکمل‌های غذایی نیز کاربرد دارد.
7توصیف
پودر یا پولک بی‌بو، سفید یا سفید مایل به کرم تا زرد کم‌رنگ. گریدهای تجاری از نظر وزن مولکولی، درجه داستیلاسیون و ویسکوزیته تفاوت زیادی با هم دارند.
8ویژگی‌های معمول
- درجه داستیلاسیون
- معمولاً حدود 70–95٪ در گریدهای دارویی
- pKa
- حدود 6.5 (گروه‌های آمینی)
- حلالیت
- باز آزاد در آب با pH خنثی و قلیایی و در حلال‌های آلی نامحلول است، ولی در اسیدهای رقیق (مثلاً استیک اسید 1٪) در pH کمتر از حدود 6 حل می‌شود؛ نمک هیدروکلراید در آب محلول است
- ویسکوزیته
- به‌شدت به وزن مولکولی و درجه داستیلاسیون وابسته است؛ گریدها در محلول اسیدی 1٪ از ویسکوزیته کم تا بسیار زیاد متغیرند
- بار الکتریکی
- در محلول اسیدی یک پلی‌الکترولیت کاتیونی است
9پایداری و شرایط نگهداری
پودر آن در دمای اتاق پایدار ولی رطوبت‌گیر است و بهتر است در ظرف کاملاً بسته در جای خنک و خشک نگهداری شود؛ اغلب نگهداری در یخچال توصیه می‌شود. محلول‌های اسیدی آن در اثر دپلیمریزاسیون به‌تدریج ویسکوزیته خود را از دست می‌دهند که در دمای بالاتر سریع‌تر است و مستعد تخریب میکروبی و آنزیمی‌اند.
10ناسازگاری‌ها
با اکسیدکننده‌های قوی ناسازگار است. به عنوان یک پلی‌کاتیون با مواد آنیونی از جمله سورفکتانت‌های آنیونی، آلژینات‌ها، کربومرها، زانتان گام و داروهای آنیونی برهم‌کنش دارد و کمپلکس یا رسوب تشکیل می‌دهد؛ با افزایش pH به بالاتر از حدود 6.5 از محلول رسوب می‌کند.
11روش تولید
از کیتین تهیه می‌شود که از پوسته سخت‌پوستانی مانند میگو و خرچنگ به دست می‌آید؛ پوسته‌ها با اسید رقیق معدنی‌زدایی و با قلیای رقیق پروتئین‌زدایی می‌شوند و سپس کیتین با سدیم هیدروکسید غلیظ و داغ داستیله می‌شود. کیتوزان با منشأ قارچی نیز موجود است.
12ایمنی
سمیت خوراکی کمی دارد و عموماً زیست‌سازگار و زیست‌تخریب‌پذیر شناخته می‌شود. دوزهای خوراکی زیاد ممکن است ناراحتی گوارشی ایجاد کنند و جذب ویتامین‌های محلول در چربی و مواد معدنی را کاهش دهند. ماده با منشأ سخت‌پوستان از نظر نظری برای افراد دارای حساسیت به صدف و میگو نگران‌کننده است، هرچند کیتوزان خالص‌شده پروتئین بسیار کمی دارد.
13احتیاط‌های کار با ماده
احتیاط‌های معمول متناسب با مقدار ماده رعایت شود. از استنشاق گردوغبار خودداری شود؛ استفاده از دستکش، محافظ چشم و ماسک گردوغبار توصیه می‌شود.
14وضعیت رگولاتوری
کیتوزان هیدروکلراید در فارماکوپه اروپا توصیف شده است. کیتوزان در وسایل پزشکی مانند پانسمان زخم و بندآورنده‌های خون و نیز در مکمل‌های غذایی به‌طور گسترده مصرف می‌شود، ولی کاربرد آن در داروهای دارای مجوز هنوز محدود است.
15مواد مرتبط
کیتین؛ کیتوزان هیدروکلراید؛ کیتوزان گلوتامات؛ تری‌متیل کیتوزان؛ کربوکسی‌متیل کیتوزان.
16توضیحات
چون وزن مولکولی، درجه داستیلاسیون و مقدار پروتئین و فلزات باقیمانده بین منابع و تأمین‌کنندگان بسیار متفاوت است، این ویژگی‌ها باید برای هر کاربرد مشخص و کنترل شوند. چسبندگی به مخاط و اثر افزایش نفوذ آن از بار مثبت ناشی می‌شود؛ بنابراین در pH کمی اسیدی بیشترین مقدار را دارد و در pH خنثی از بین می‌رود، مگر اینکه از مشتقات چهارتایی مانند تری‌متیل کیتوزان استفاده شود.