PharmaVault
گنجینه اطلاعات داروسازی
The Pharmaceutical Information Vault
Excipient monograph · مونوگراف ماده جانبی
pharmavault.ir
Sodium bicarbonate
بی‌کربنات سدیم، جوش شیرین
1نام‌های رسمی (فارماکوپه‌ای)
- BPSodium Bicarbonate
- JPSodium Bicarbonate
- Ph. Eur.Sodium Hydrogen Carbonate
- USP–NFSodium Bicarbonate
2مترادف‌ها و نام‌های تجاری
Baking soda; bicarbonate of soda; carbonic acid monosodium salt; natrii hydrogenocarbonas; sodium acid carbonate; sodium hydrogen carbonate; E500(ii)
3نام شیمیایی و شماره CAS
Carbonic acid monosodium salt · [144-55-8]
UNII 8MDF5V39QO · PubChem CID 516892
4فرمول تجربی و وزن مولکولی
NaHCO3 · 84.01
5طبقه عملکردی
تنظیم‌کننده pH، عامل بافری
محدوده غلظت متداول: — · اشکال دارویی: جامد، استریل (تزریقی/چشمی)
6کاربرد در فرمولاسیون دارویی
سدیم بی‌کربنات به عنوان منبع کربن دی‌اکسید در قرص‌ها و گرانول‌های جوشان، معمولاً همراه با سیتریک اسید و/یا تارتاریک اسید، در غلظت حدود 25–50٪ وزنی به کار می‌رود. همچنین به عنوان قلیایی‌کننده و بافر در فرمولاسیون‌های خوراکی و تزریقی، در انفوزیون‌های ایزوتونیک (محلول 1.39٪ ایزواسموتیک است)، به عنوان عامل تولید گاز در سیستم‌های شناور و تشکیل‌دهنده raft، و از نظر درمانی به عنوان آنتی‌اسید و قلیایی‌کننده سیستمیک مصرف می‌شود.
7توصیف
پودر کریستالی سفید و بی‌بو با طعم شور و کمی قلیایی. گریدهایی با اندازه ذره متفاوت و نیز گریدهای دانه‌ای یا سطح‌پوشش‌داده برای پرس مستقیم در دسترس‌اند.
8ویژگی‌های معمول
- pH
- حدود 8.3 (محلول آبی 0.1 M تازه تهیه‌شده)
- تجزیه حرارتی
- از حدود 50 °C شروع به از دست دادن کربن دی‌اکسید و آب می‌کند و در دماهای بالاتر به سدیم کربنات تبدیل می‌شود
- حلالیت
- محلول در آب (حدود 1 در 11 در 20 °C)؛ عملاً نامحلول در اتانول
- چگالی حقیقی
- حدود 2.2 g/cm³
9پایداری و شرایط نگهداری
در هوای خشک پایدار است، ولی در هوای مرطوب به‌آهستگی تجزیه می‌شود. در محلول آبی به‌تدریج کربن دی‌اکسید از دست می‌دهد و قلیایی‌تر می‌شود، به‌ویژه هنگام گرم کردن یا تکان دادن؛ اتوکلاو آن را تا حدی به کربنات تبدیل می‌کند، بنابراین محلول‌های تزریقی معمولاً با فیلتر استریل یا برای حفظ CO2 در ظرف دربسته پر می‌شوند. در ظرف کاملاً بسته، در جای خنک و خشک نگهداری شود.
10ناسازگاری‌ها
با اسیدها، نمک‌های اسیدی و بسیاری از داروهای اسیدی واکنش می‌دهد و کربن دی‌اکسید آزاد می‌کند. در محلول با نمک‌های کلسیم (رسوب کلسیم کربنات) و بسیاری از نمک‌های آلکالوئیدی ناسازگار است و ممکن است pH را به حدی بالا ببرد که داروهای کم‌محلول در محیط قلیایی رسوب کنند.
11روش تولید
عمدتاً با فرآیند آمونیاک–سودا (Solvay) یا با عبور دادن کربن دی‌اکسید از محلول سدیم کربنات تولید می‌شود که بی‌کربنات کم‌محلول‌تر را رسوب می‌دهد. از کانی ترونا (trona) نیز به دست می‌آید.
12ایمنی
در فرآورده‌های خوراکی و تزریقی به‌طور گسترده مصرف می‌شود و در مقادیر مصرفی به عنوان ماده کمکی عموماً غیرسمی شناخته می‌شود. دوزهای زیاد خوراکی یا تزریقی ممکن است باعث آلکالوز متابولیک، بار زیاد سدیم و احتباس مایعات شود؛ مصرف خوراکی کربن دی‌اکسید آزاد می‌کند که ممکن است آروغ و نفخ ایجاد کند.
13احتیاط‌های کار با ماده
احتیاط‌های معمول متناسب با مقدار ماده رعایت شود. استفاده از محافظ چشم و دستکش توصیه می‌شود.
14وضعیت رگولاتوری
در فهرست GRAS قرار دارد. در اروپا به عنوان افزودنی غذایی پذیرفته شده است (E500). در FDA Inactive Ingredient Database (فرآورده‌های تزریقی و چشمی، کپسول، محلول و قرص خوراکی) و در داروهای تزریقی و غیرتزریقی مجاز در اروپا وجود دارد.
15مواد مرتبط
پتاسیم بی‌کربنات؛ سدیم کربنات؛ سیتریک اسید مونوهیدرات؛ تارتاریک اسید.
16توضیحات
فرآورده‌های جوشان باید در رطوبت کم (اغلب کمتر از حدود 25٪ رطوبت نسبی) ساخته شوند، زیرا مقدار ناچیز رطوبت واکنش اسید–بی‌کربنات را آغاز می‌کند و این واکنش ادامه می‌یابد؛ گریدهای خشک‌شده یا پوشش‌دار بی‌کربنات و بسته‌بندی محافظ رطوبت به پایداری کمک می‌کنند. از دماهای خشک‌کردن که باعث تجزیه حرارتی می‌شوند خودداری کنید.